28 kwi 2026

Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #25

 Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!


Bogusław Czechowicz "Encyklopedia zamków śląskich"

Wydawnictwo Poligrafia Ad Rem

Jelenia Góra 2025 



Niniejsze opracowanie nie jest pierwszym encyklopedycznym przeglądem śląskich zamków i zapewne nie ostatnim. Każde z nich jest jednak inne - pisanie o tym samym nie oznacza tak samo. Różne prace z zakresu kastelologii są pochodną swoich czasów. Wynikają też z odrębnych preferencji i kwalifikacji autorów, którymi bywają historycy sztuki, historycy, archeologowie lub architekci wyspecjalizowani w badaniach architektury dawnej. Zasób ustalonych faktów też się zmienia. Odmienne są jednak przede wszystkim interpretacje, zarówno te odnoszące się do jednostkowych obiektów, jak też całościowe wykładnie zjawisk kulturowych w kontekście dziejów i kultury Śląska, a nawet szerzej - struktur państwowych, do których Śląsk w średniowieczu należał (Święte Cesarstwo Rzymskie, Królestwo Polskie, Korona Królestwa Czech) czy nawet Europy jako takiej.

Ukazaniu setek zamków lub ich reliktów w tym szerszym kontekście służy syntetyczny esej. Wprowadza on w gąszcz ponad 600 haseł, będących efektem trwającego od 40 lat wędrowania autora po Śląsku, przebycia przezeń pieszo dziesiątek tysięcy kilometrów, dotarcia do miejsc czasem odległych i odludnych. To oraz ponad trzy dekady studiów w archiwach, bibliotekach i muzeach nad historią i kulturą Śląska - całego Śląska, jak czeskiego, tak polskiego - owocują encyklopedią, która nie powstała w wyniku żadnego instytucjonalnego wsparcia, ale wewnętrznie motywowanej potrzeby ujęcia ważnego składnika naszej śląskiej historii i kultury: dla współczesnych i potomnych, ale też w hołdzie tym którzy swoją pracą w przeszłości przyczynili się do pogłębienia wiedzy o zamkach. Niniejsza książka czerpie z dorobku pokoleń i niechaj sama przyczyni się do rozwoju kastelologii, a także poczucia odpowiedzialności mieszkańców Śląska różnej narodowości za to, co wspólne w sferze nie prawno-majątkowej, ale intelektualno-emocjonalnej. Pro bono publico. 

Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #24

Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!


Wojciech Chądzyński "Wędrówki po Dolnym Śląsku i jego stolicy. Fakty, legendy, sensacje"

Wydawnictwo EMKA

Wrocław 2020


W książce "Wędrówki po Dolnym Śląsku i jego stolicy" Wojciech Chądzyński zachęca nas do poznania nie tylko Wrocławia, ale i sporych fragmentów Dolnego Śląska. Spójrzmy zatem na nasze miasto oraz cały przebogaty historycznie i kulturowo region. Wulkan na Ślęży, Frankenstein w Ząbkowicach, największe organy na świecie, Ślązak, który uratował cesarza, słoń i mumia w renesansowym Wrocławiu - to tematy tylko kilku opowiadań, które znajdziecie w tej książce.

 A wraz z tym otrzymujemy barwny obraz obyczajów dawnych wieków, rozrywek, wydarzeń, z których wiele gdyby nie to, że potwierdzonych historycznie, wydawałoby się nieprawdopodobnych, jak choćby opowieść o ofierze, która wyrokiem sądu musiała sama stać się katem i zgładzić swojego prześladowcę.

Rozliczne zakątki Dolnego Śląska, choć coraz częściej pokazywane i opisywane, wciąż możemy odkrywać. Propagowane bez dydaktyzmu, egzaltacji czy szukania sensacji mogą stać się nam bliskie. Chcemy też, aby stały się elementem utożsamienia kulturowego z tą ziemią Polaków, których już kolejne pokolenia tu się rodzą, oraz znakiem akceptacji naszych poprzedników, którzy zamieszkiwali Śląsk. 

Autor pokazuje nam historię, przekładając ją z suchych faktów w dramatyczne zdarzenia, efekt działań będących wynikiem ludzkich pragnień i aspiracji. Losy architekta Alexisa Langera, ambicji biskupa Franciszka Ludwika Neuburga, czy pasji twórczych Maxa Berga, choć odległe od siebie w czasie, są najlepszym tego przykładem. Na tej samej zasadzie przybliża nam Chądzyński zabytki -opuszczone lub, wręcz przeciwnie, ożywione pasją opiekujących się nimi ludzi - dawne wiatraki, wapienniki, gospodarstwa, pałace, kościoły. Wszystko to stanowi podstawę naszego europejskiego dziedzictwa i kultury, z której możemy być dumni. Poznawajmy ją więc, zaczynając od naszej regionalnej ojczyzny. 

Warto też pamiętać, że dzięki osobistemu zaangażowaniu Wojciecha Chądzyńskiego na początku lat osiemdziesiątych XX wieku, na Ostrów Tumski wróciło, zlikwidowane wcześniej, oświetlenie gazowe.

Arkadiusz Dobrzyniecki

               Historyk sztuki

 

 


Spis treści 

Rozdział 1. WROCŁAW    

Tajemnice wrocławskiej katedry 

Mały chór

Kaplica godna księcia

Najstarsza ulica miasta

Kościołek z kryminalnym epizodem

Przepustka do sławy

Pechowa świątynia biskupa Förstera

Madonna z Hodowicy i kapucyni

Asceci i rozpustnicy

Złodzieje, prostytutki i wydrwigrosze

Wrocławskie nierządnice

O kupcu, co został katem

Najlepszemu wół, gorszemu prosię

Wielkanocne zabawy

Prywatne wojsko wrocławskich rajców

Jak książę Hieronim Wrocław zdobywał

Niezwykłe dzieje wrocławskiej Alma Mater

Teatr po przejściach

Ulubieniec Higiei

"Surowej to nauki gaj święty"

Theodor i Pussi

W kroplach wody

Na początku był omnibus 

Rezydencja zamożnego browarnika

Projekty sięgające chmur

Pierwszy wrocławski wieżowiec

Krótka historia byłego lotniska

Betonowa propaganda


Rozdział II. DOLNY ŚLĄSK

Galowice. Uratowany spichlerz i zabytkowe powozy

Żórawina. Kościół z zalotnymi kobietami

Bagno. Trzy rozpustne kasztelanki

Wołów. Casparini przypadkiem odkryty

Sobótka. Dolnośląski Wezuwiusz

Brukalice. Zbrukany wojownik

Kietlin. Tragiczna historia zakochanych sióstr

Stanica. Gniazdko do miłości

Niemcza. Jak mieszkańcy Niemczy Łokietkowi pomogli

Ząbkowice Śląskie. Laboratorium doktora Frankensteina

Ząbkowice Śląskie. Rycerz rozbójnik i rozpustny klucz

Chełmsko Śląskie. Miasto tkaczy i lisowiewiórki

Kąty Bystrzyckie. Krzyże maltańskie i Gotwaldówka

Radochów. Góra trzech narodów 

Stara Morawa. Duch Łaskawego Kamienia

Goszów. Tajemnica wnętrza góry

Bystrzyca Kłodzka. Muzeum niecenia ognia

Dolnośląskie wiatraki. Skrzydła potargał wiatr

Bibliografia

Źródła ilustracji

Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #23

Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!


Damian Werczyński "Stanowiska archeologiczne na Dolnym Śląsku jako walory turystyczne"

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Wrocław 2025 


Dolny Śląsk to obszar o wyjątkowo bogatej historii i dziedzictwie kulturowym, którego ślady wciąż kryją się w różnych częściach regionu. Damian Werczyński zabiera nas w podróż po mniej znanych, a niezwykle interesujących stanowiskach archeologicznych, sprawdzając ich potencjał turystyczny. Książka jest wynikiem szczegółowych badań, łączących pasję autora do archeologii i geografii turystyki z praktycznym spojrzeniem na stan i możliwości wykorzystania walorów kulturowych.

Autor, zestawiając dane z dostępnych źródeł, przeprowadził szeroką inwentaryzację dolnoślą­skich stanowisk archeologicznych oraz stworzył metodę oceny atrakcyjności takich miejsc. Wyniki uzyskane w trakcie badań kameralnych i kilkuletnich badań terenowych pokazują bogactwo archeologiczne regionu i zwracają uwagę na rozbieżności między tym, co promowane, a tym, co realnie dostępne dla odbiorców. Na podstawie zebranych informacji autor zaproponował konkretne trasy turystyczne oraz model wykorzystania opisywanych miejsc w przyszłości.

Książka zainteresuje nie tylko pasjonatów historii i archeologii, ale również samorządy, miłośników krajoznawstwa, przewodników, pilotów turystycznych oraz innych pracowników branży turystycznej , a także wszystkich tych, którzy szukają nowych inspiracji do podróży po Dolnym Śląsku. Na podstawie badań autor ocenił atrakcyjność 58 obiektów już zagospodarowanych (walory rzeczywiste) oraz dokonał rozpoznania 284 stanowisk o walorach potencjalnych. To zaproszenie do odkrywania miejsc, które — odpowiednio zaaranżowane — mogą tchnąć nowe życie w lokalne dziedzictwo i wzbogacić ofertę turystyczną regionu.



Spis treści:

Rozdział 1. Założenia badawcze

    1.1. Przesłanki do podjęcia tematu i wprowadzenie w problematykę badawczą

    1.2. Przedmiot badań i podstawowa terminologia 

        1.2.1. Stanowisko archeologiczne

        1.2.2. Walory rzeczywiste a potencjalne

        1.2.3. Atrakcyjność archeoturystyczna i potencjał archeoturystyczny

    1.3. Zakres przestrzenny pracy

    1.4. Pytania, podejście, cele i zadania badawcze

    1.5. Zakres czasowy badań oraz konsultacje merytoryczne

    1.6. Procedura badawcza

Rozdział 2. Problematyka ochrony, promocji i udostępniania turystycznego dziedzictwa archeologicznego w świetle literatury przedmiotu

    2.1. Dziedzictwo archeologiczne i jego znaczenie dla społeczeństwa

        2.1.1. Popularyzacja dziedzictwa archeologicznego i archeologia publiczna (społeczna)

        2.1.2. Regulacje prawne dotyczące ochrony, popularyzacji i udostępniania dziedzictwa archeologicznego oraz ich interpretacja

    2.2. Rola turystyki w popularyzacji dziedzictwa archeologicznego

        2.2.1. Dziedzictwo kulturowe w turystyce - zarys problematyki

        2.2.2. Definicja turystyki archeologicznej i jej znacznie 

        2.2.3. Wykorzystanie dziedzictwa archeologicznego w turystyce

            2.2.3.1. Funkcje i formy archeoturystyki

            2.2.3.2. Rodzaje atrakcji archeoturystycznych

        2.2.4. Stanowiska archeologiczne jako atrakcje turystyczne

            2.2.4.1. Teorie i modele zarządzania stanowiskami archeologicznymi

            2.2.4.2. Prezentacja i interpretacja stanowisk archeologicznych

            2.2.4.3. Wartość stanowisk archeologicznych oraz ich wykorzystanie w turystyce

        2.2.5. Turyści kulturowi a dziedzictwo archeologiczne

    2.3. Problematyka kryteriów i podejść używanych w różnych metodach waloryzacji 

        2.3.1. Metody waloryzacji i oceny wybranych zasobów

        2.3.2. Problematyka wartościowania stanowisk archeologicznych oraz metody oceny ich atrakcyjności dla turystyki

        2.3.3.Przegląd ocen potencjału turystycznego dziedzictwa geologicznego wykorzystanych w konstrukcji metody oceny stanowisk archeologicznych

Rozdział 3. Źródła informacji i metoda oceny

    3.1. Źródła informacji do badań nad charakterystyką stanowisk archeologicznych oraz stanem i możliwościami ich wykorzystania turystycznego na Dolnym Śląsku

    3.2. Metoda oceny atrakcyjności archeoturystycznej

Rozdział 4. Stanowiska bez formy krajobrazowej - wyniki badań fazy wstępnej 

Rozdział 5. Inwentaryzacja i wyniki badań fazy właściwej

    5.1. Wyniki inwentaryzacji i jej porównanie z rejestrem zabytków archeologicznych

    5.2. Wyniki badań kameralnych

    5.3. Wyniki badań terenowych 

Rozdział 6. Atrakcyjność archeoturystyczna stanowisk na Dolnym Śląsku (ocena walorów rzeczywistych)

    6.1. Kategoria: charakterystyka stanowiska

    6.2. Kategoria: zagospodarowanie, dostępność i walory otoczenia

    6.3. Kategoria: informacje o stanowisku

    6.4. Kategoria: zagrożenia dla stanowiska i na stanowisku

    6.5. Ocena ogólna atrakcyjności i analiza rozmieszczenia atrakcji archeologicznych

    6.6. Walory rzeczywiste a potencjalne - weryfikacja źródeł turystycznych

Rozdział 7. Walory potencjalne województwa dolnośląskiego - charakterystyka ogólna i rozkład przestrzenny 

Rozdział 8. Propozycje wykorzystania atrakcji archeologicznych oraz walorów potencjalnych w budowie produktów turystycznych

Zakończenie

Literatura

Turystyczne źródła kartograficzne 

Źródła internetowe

Spis tabel

Spis rycin

Streszczenie 

Summary

Załącznik 1

Załącznik 2

Załącznik 3



 

Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #22

Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!


Beata i Paweł Pomykalscy - "Śląsk niezatarty. Krajobrazowy reportaż z miejsc zapomnianych"

Redakcja: Teresa Łozowska i Magdalena Jakuszew

Dom Wydawniczy Księży Młyn

Łódź 2025


Ta książka to opowieść o miejscach, które kiedyś były pełne życia, a dziś są tylko milczącymi pamiątkami. Zabiera nas w podróż przez zrujnowane pałace i zamki, puste hale przemysłowe, osiedla robotnicze pamiętające czasy, gdy gwizdek z kopalni wyznaczał rytm życia całej dzielnicy. Wędrujemy przez miasteczka, nadal istniejące na mapie, ale z dnia na dzień coraz mniej realne – jak Sokołowsko, w którym kiedyś leczyła się Europa, czy Chełmsko Śląskie, gdzie dawno temu tkano len, a dziś słychać tylko ciszę.

Przed nami niemal cały Śląsk – skomplikowany region, który administracyjnie leży w województwach dolnośląskim, opolskim i śląskim. Czas więc na wędrówkę szlakiem ruin, przemilczeń i niepamięci. Od fabryki Concordia w Bolesławcu przez pałace w Bożkowie i Kopicach oraz elektrociepłownię Szombierki po robotnicze osiedla w Zabrzu i Bytomiu. Odkryjemy miejsca zniszczone przez ludzkie decyzje i bezlitośnie upływający czas. Niektóre porzucono zaraz po 1945 roku jako zbyt niemieckie i zbyt niepasujące do nowej tożsamości. Inne eksploatowano do granic technicznej wytrzymałości, by następnie je zamknąć. Jakby nikt nie wierzył, że mogą jeszcze komuś służyć.

Przez dekady Śląsk był przekształcany, pozbawiany swojego dziedzictwa, a potem – w epoce transformacji politycznej i gospodarczej – pozostawiony samemu sobie. Często wraz z miejscami zaniedbywano też ludzi i wspomnienia o przeszłości.

Śląsk zapomniany. Śląsk opuszczony. Śląsk, który milczy, choć jego mury nadal przyciągają nas swoją magią. Zatrzymajmy się na chwilę, by te miejsca mogły do nas przemówić. 


 



Spis treści:

Województwo dolnośląskie

Ratno Dolne - zwierciadło historii

Bożków - pałac jak z bajki

Pałac w Brzezince - ofiara barbarzyństwa

Pałac w Wojanowie-Bobrowie - pechowiec wśród gwiazd

Kościół ewangelicki w Miłkowie - wymazywanie pamięci

Willa Daisy w Wałbrzychu - ostatni dom pięknej księżnej

Sokołowsko - uzdrowisko na miarę Davos

Chełmsko Śląskie - zapomniany ośrodek tkactwa

Kuźniczysko - magia zamknięta w drewnie 

Mokrzeszów - król dolnośląskich tajemnic

Kolej Sowiogórska - koleją zębatą ku zabytkowi

Most w Pilchowicach - przeprawa z widokami

Dworzec Górnośląski we Wrocławiu - pionierstwo kolejnictwa

Wieże kopalniane Chrobry I i Chrobry II w Wałbrzychu - świadkowie górniczej przeszłości

Browar Sobótka-Górka - piwowarskie tradycje Dolnego Śląska

Kowary - miasto utkane z wełny

Fabryka Concordia w Bolesławcu - przędzalnia nad Bobrem


Województwo opolskie

Pałac w Kopicach - rezydencja śląskiego Kopciuszka

Pałac w Turowie - barokowy pustostan

Głuchołazy - niszczycielska woda

Kościół ewangelicki w Grodkowie - ruina w zapomnianym mieście

Młyn w Pisarzowicach - przydatny, ale niepotrzebny

Port Kędzierzyn-Koźle - śląskie okno na świat

Wapienniki - "białe złoto" Opolszczyzny

Fabryka sukna w Prudniku - tekstylne imperium

Fort Fryderyka w Kędzierzynie-Koźlu - gratka dla miłośników twierdz


Województwo śląskie

Krowiarki - rezydencja śląskich przemysłowców 

Sławików - perła wśród zieleni

Pałac w Bycinie - późnobarokowy skarb

Cmentarz ewangelicki w Bielsku-Białej - pamiątka wielokulturowości

"Piramidy" w Ustroniu - odpoczynek w awangardzie

Osiedle robotnicze Zandka w Zabrzu - mały robotniczy raj

Osiedle Bobrek w Bytomiu - smutny obraz transforamcji

Lipiny w Świętochłowicach - opowieść o upadku

Dom Towarowy Kaufhaus w Rudzie Śląskiej - powiew luksusu

Knurów-Szczygłowice - podwodna kawiarnia

Synagoga w Wielowsi - okruchy pamięci

Wieże ciśnień w Gliwicach - niekwestionowany symbol rozwoju

Kopalnia i elektrociepłownia Szombierki - pejzaż poprzemysłowy

Huta Uthemanna - piękny truciciel

Kopalnia Wieczorek - twarz upadku śląskiego górnictwa


Wybrana bibliografia




Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #21

 Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!


"Narodziny Solidarności na Dolnym Śląsku"

Redakcja: Łukasz Kamiński i Grzegorz Waligóra

Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu

Wrocław–Warszawa 2025


Pierwszy tom popularnonaukowej serii "Solidarność na Dolnym Śląsku", wydawane przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu i Zakład Narodowy im. Ossolińskich, poświęcony jest wydarzeniu przełomowemu w powojennej historii Polski – strajkom z sierpnia 1980 r. To właśnie wówczas rodziła się prawdziwa solidarność, która dała początek masowemu ruchowi społecznemu. Na Dolnym Śląsku kluczowy okazał się strajk rozpoczęty 26 sierpnia w Zajezdni Autobusowej nr VII we Wrocławiu. Wkrótce rozszerzył się on na cały region.





Spis treści:

s. 6 - Łukasz Kamiński, Grzegorz Waligóra "Przedmowa" 

s. 8 - Łukasz Kamiński "Polskie lato '80"

s. 26 - Łukasz Kamiński "Narodziny NSZZ "Solidarność" w województwie wrocławskim"

s. 56 - Grzegorz Waligóra "Narodziny NSZZ "Solidarność" w województwie wałbrzyskim"

s. 76 - Łukasz Sołtysik "Narodziny NSZZ "Solidarność" w województwie legnickim"

s. 98 - Łukasz Sołtysik "Narodziny NSZZ "Solidarność" w województwie jeleniogórskim"

s. 118 - Kamil Dworaczek "Bez was byśmy sobie nie poradzili. Studenci wrocławscy w dobie narodzin Solidarności"

s. 132 - Aneks. Porozumienia w Wałbrzychu i Lubinie

s. 143 - Noty o autorach 

s. 144 - Wykaz skrótów 

s. 148 - Indeks osób

Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #20

  Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!

Przemysław Dominas "Zapory wodne w Sudetach do 1945 roku"

Redaktor prowadzący: Teresa Łozowska

Redaktor: Emilia Baranowska

Księży Młyn Dom Wydawniczy

Łódź 2025


    Książka Zapory wodne w Sudetach do 1945 roku przedstawia historię budowy oraz infrastrukturę najważniejszych budowli hydrotechnicznych powstałych po powodzi stulecia, jaka nawiedziła Śląsk w 1897 roku. W wyniku nowatorskiego programu Sejm Pruski ustawą z 3 lipca 1900 roku uchwalił na budowę systemu ochrony przeciwpowodziowej dla Śląska pokaźną kwotę niemal 40 mln marek. W efekcie w latach 1903-1933 powstało w Sudetach ponad 20 różnego rodzaju budowli hydrotechnicznych, pozostających w rękach państwa, z których część wyposażono w nowoczesne hydroelektrownie.

    Zapora w Pilchowicach, dysponująca pojemnością 50 mln m3 i murowanym korpusem o wysokości 62 m, uchodziła za największą tego rodzaju budowlę w Europie. W jej uroczystym otwarciu w 1912 roku brał udział cesarz Wilhelm II. Uruchomiony w 1933 roku największy w całym systemie przeciwpowodziowym zbiornik retencyjny w Otmuchowie, o funkcjach wspomagających żeglowność Odry, dysponował pojemnością 143 mln m3.

       Książka napisana na podstawie materiałów archiwalnych, zdeponowanych w polskich i niemieckich archiwach, zawiera liczne przedwojenne i współczesne ilustracje oraz plany techniczne. 


Spis treści:

I. Geneza powstania budowli hydrotechnicznych w Sudetach

II. Murowane zapory z grupy ciężkich i łukowych-ciężkich

III. Ziemne zapory wodne

IV. Zapory a elektrownie wodne


Publikacje nominowane do Nagrody SILESIANA - #19

 Przedstawiamy kolejną publikację nominowaną do Nagrody Wydawniczej Silesiana!

Michał Sachanbiński, Mirosław Kuleba "Chryzopraz. Polski kamień szlachetny" 

Oficyna wydawnicza ATUT - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe

Wrocław 2025


Chryzopraz nie doczekał się jeszcze w naszym kraju takiej legendy jak bursztyn czy agat, jest prawie nieobecny w polskiej świadomości estetycznej. A przecież ten piękny kamień szlachetny, znany ludziom od wielu tysięcy lat, jak o tym świadczą najnowsze wykopaliska archeologiczne z obszaru Zjednoczonych Emiratów Arabskich czy też z Sudetów [...].

Chryzopraz zapisał się szczególnie w biżuterii i sztuce użytkowej średniowiecza, renesansu i baroku. [...] Historia Dolnego Śląska jest kamieniami szlachetnymi pisana - w tym chryzoprazem. Jest on cząstką dziejów naszego regionu. Od dawna jest on przedmiotem dociekań i dyskusji mineralogów oraz badaczy kultury i religii.

W pierwszej części publikacji omówiono rys historyczny i pierwsze tak pełne studium historyczno-faktograficzne  postrzegania chryzoprazu w różnych epokach. W drugiej przedstawiono summę wiedzy mineralogicznej i gemmologicznej o chryzoprazie oraz główne jego złoża. W trzeciej nakreślono panoramę dziejów tego kamienia w sztukach pięknych od czasów najdawniejszych po współczesność.




Spis treści:

https://www.atutoficyna.pl/uploads/att/53/3/6153/Chryzopraz_2025_-_DRUK_24-6-2025_-_spis_tre.pdf